Hınç Nedir? Max Scheler’in Ressentiment Kuramı

Alman filozof Max Scheler (1874-1928), Hınç adlı kitabında, açıkça ifade edilemeyen bir güçsüzlüğün ahlâk kisvesi giyerek geri dönmesi olarak tanımladığı ressentiment (hınç) kavramını sosyolojik ve varoluşsal boyutlarıyla birlikte soruşturur. Gücü olmayanın erdem icat etmesi, karanlığını ahlaki bir maske ile örtmesi diyebiliriz. İntikam, nefret, haset, kara çalma, değersizleştirme gibi duygu durumlarının sürekli bastırılmasıyla oluşan hınç, yalnızca psikolojik değil, aynı zamanda toplumsal bir fenomendir.

Max Scheler

Hınç Neden “Ressentiment”tır?

Türkçedeki “hınç” kelimesi orijinal Fransızca ressentiment kavramını tam karşılamaz. Hınç daha çok patlayan, dışa vurulan, katartik bir duygu gibi anlaşılırken, ressentiment içe gömülür, zamanla mayalanır, bir hayat görüşüne dönüşerek sürer. Bir örnekle somutlaştıralım: İş hayatında yükselmek isteyen ama başaramayan birini düşünelim. Terfi alamıyor, emeği görülmüyor. Öfke, nefret, haset hissediyor ama bunları açıkça dile getiremiyor, çünkü konuşursa elindekini de kaybedebileceğini biliyor. Bu yüzden öfkesini yutuyor. Ama öfke yok olmuyor, zamanla şuna dönüşüyor: “Zaten terfi almak ahlaki değil,” “Bu hırslı insanlar ilkesiz.” Artık mesele terfi alamamak değil, terfinin kendisini değersiz ilan etmek. Yapılamayan şey ahlaken aşağılanıyor, güçsüzlük ise bir ahlaki erdem gibi görünür ama kişiyi genişletmez, aksine ahlâken yukarıda tutarak kendi içine kilitler.

Hıristiyanlık Sevgi Anlayışı ve Nietzsche Tartışması

Scheler, ilk etik tartışmasında Hıristiyanlığın sevgi anlayışı ile hınç arasındaki ilişkiyi ele alır. Nietzsche’nin iddiasına göre Hıristiyan ahlakı, güçsüzlerin güçlülerden doğrudan intikam alamadığı yerde değerleri tersine çevirerek kurulmuş bir ahlaktır. Güç ve soyluluk “kötü”, zayıflık ve acı çekme “iyi” ilan edilir; bu sevgi hınçtan doğan sevgidir. Scheler, Nietzsche’nin bu fikri neden ortaya attığını anlıyor, hatta değerli bir keşif olarak görüyor, ama ona katılmıyor. Scheler’e göre Hıristiyanlığın sevgisinin kökeninde hınç yoktur, ama hınç duyan insanlar öyle bir sevgi taklidi üretirler ki bu sahte sevgi gerçek sevgiyle karıştırılabilir. Scheler bunu “vıcık vıcık bir sahtekârlık akan sofu edasıyla konuşanlar” diye sert bir dille eleştirir. Kırgınlığını görüp affeden biri ile öfkesini bastırıp “Ben senden üstünüm,” diyerek affeder görünen biri, dışarıdan neredeyse aynı görünür, ama içsel kaynakları tamamen farklıdır. Biri gerçek sevgiden, diğeri hınç temelli sahte bir sevgiden beslenir.

Max Scheler, Hınç

Modernitenin Değer Eleştirisi

Scheler’in ikinci büyük tartışması modern dünyanın ahlakına yönelik. Modernite, ahlaki değerin kaynağını doğuştan gelen bir soyluluktan çok, bireyin kendi emeğiyle, çabasıyla, başarısıyla kazanılmış olmasında görür. Doğuştan gelen yetenekler, karakter eğilimleri şüpheyle karşılanır, sanki “bedavadan” gelmiş gibi. Ama Scheler sorar: Bir değer gerçekten değerliyse, kökeni onu neden değersizleştirsin? Modernite bunu “ahlaki eşitlik” ilkesiyle meşrulaştırır: “Herkes ahlaki olarak eşittir, kimse doğuştan üstün değildir.” Scheler burada keskinleşir: Değer alanında kendine güvenen biri gerçekten eşitlik ister mi? Ona göre eşitlik talebi çoğu zaman yarışta kaybedeceğini hisseden birinin talebidir. “Eşitlik meselesi, çoğu zaman bir ucuza kapatma meselesidir.” Özetle, modernitenin bu eleştirisi, insanları yüceltmekten çok, yüksek olan her şeyi suçlu hissettiren bir ahlaka dönüşebilir. Değeri sevmeyi değil, değerden kuşkulanmayı öğretir.

Hıncın Varoluşsal Boyutu: Soylu İnsan, Sıradan İnsan

Scheler bir de “soylu insan” ile “sıradan insan” ayrımı yapar. Bu, birinin diğerinden üstün olduğu bir sınıflandırma değil, kişinin dünyayla ve değerlerle kurduğu ilişkinin biçimini anlatan bir araçtır. Soylu insan, kendi değerini başkasıyla kıyaslamadan önce idrak eder. Kendi iç rahatlığıyla barışıktır, başkalarının erdeminden rahatsız olmaz. Sıradan insan (hınç duyan insan) ise değerleri her zaman karşısındakine göre,“daha yüksek”, “daha az” diye idrak eder. Scheler burada daha da derine iner: Sıradan insanın soylu insana yönelttiği şey basit bir kıskançlık değil, varoluşsal bir hasettir. “Seni sen yapan şeyi, sende olanın bende olmamasını asla bağışlayamam” duygusu. Burada hedef alınan, ötekinin sahip olduğu özellikler değil, ötekinin bizzat varoluşudur.

Bugüne Taşınan Bir Soru

Scheler’in kitabı yalnızca kendi döneminin bir hesaplaşması değil, bugünü düşünmek için de verimli bir zemin sunuyor. İnsan-merkezli bir dünyadan, teknolojinin ve yapay zekânın hesaba katıldığı bir dünyaya geçerken benzer bir gerilim ve huzursuzluk hissi üretiyor olabiliriz. Hınç, tek başına yıkıcı bir güç değil, bazen çözülme anlarında biriken bir enerji olarak da işleyebilir. Bu yüzden hınç ne tamamen mahkûm edilmeli ne yüceltilmeli, ama mutlaka ciddiye alınmalı.

Özge Özdemir, Bu Konuyu Açalım mı?

Bu yazı, “Bu Konuyu Açalım mı?” podcastimin 4. ve 5. bölümlerinden uyarlanarak tek yazıda birleştirilmiştir. Bölümlerin tamamını Spotify’da dinleyebilirsiniz.

Mentorluk programımıza göz atabilirsiniz.

Dr. Özge Özdemir, Boğaziçi Üniversitesi Felsefe mezunu, LTS Eğitim’in (Little Thinkers Society) kurucusu ve 2016’dan beri P4C eğitmeni.